روغن موتور قلب تپندهی هر خودرویی است. وظیفهی اصلی آن، روانکاری قطعات متحرک موتور، کاهش اصطکاک، خنککاری، و جلوگیری از خوردگی و رسوب است. اما یکی از پرسشهای رایج میان رانندگان و حتی برخی تعمیرکاران این است که:
آیا میتوان روغن موتورهایی با ویسکوزیته یا غلظت متفاوت را با یکدیگر مخلوط کرد؟
پاسخ کوتاه، «بله، اما با احتیاط زیاد» است. برای درک دقیقتر این موضوع، باید ابتدا مفهوم ویسکوزیته و ترکیبات روغن موتور را بررسی کنیم.
ویسکوزیته یا گرانروی روغن موتور چیست؟
ویسکوزیته (Viscosity) در واقع میزان مقاومت روغن در برابر جریان یافتن است. به زبان سادهتر، هر چه ویسکوزیته بالاتر باشد، روغن غلیظتر است و دیرتر جریان مییابد.
در استانداردهای جهانی مانند SAE (انجمن مهندسان خودرو)، ویسکوزیته با دو عدد مانند 10W-40 یا 5W-30 مشخص میشود:
-
عدد قبل از W (مثل 5W یا 10W) نشاندهنده رفتار روغن در دماهای پایین است؛ هرچه این عدد کمتر باشد، روغن در هوای سرد بهتر جریان پیدا میکند.
-
عدد بعد از W (مثل 30 یا 40) بیانگر غلظت روغن در دمای بالا است؛ هرچه این عدد بیشتر باشد، روغن در گرما غلیظتر باقی میماند.
بنابراین، تفاوت میان دو روغن مثلاً 5W-30 و 10W-40 در چگونگی رفتار آنها در شرایط حرارتی مختلف است.
چرا ممکن است افراد بخواهند روغنها را مخلوط کنند؟
دلایل مختلفی وجود دارد که باعث میشود رانندگان یا تعمیرکاران به فکر ترکیب دو روغن موتور بیفتند، از جمله:
-
در دسترس نبودن روغن مشابه: ممکن است در حین سفر یا در شهرهای کوچک، برند یا ویسکوزیته دقیق روغن فعلی موتور موجود نباشد.
-
افزایش سطح روغن: گاهی سطح روغن پایین آمده و برای جبران، از روغن دیگر استفاده میشود.
-
آزمایش شخصی یا تجربی: برخی رانندگان علاقه دارند عملکرد موتور را با ترکیبهای مختلف امتحان کنند.
-
تغییر شرایط آبوهوایی: در زمستان و تابستان ممکن است فرد بخواهد ویسکوزیته مناسبتری انتخاب کند و به تدریج روغن جدید را جایگزین کند.
آیا مخلوط کردن روغن با ویسکوزیته متفاوت ضرر دارد؟
در حالت کلی، مخلوط کردن روغنهایی با ویسکوزیته متفاوت، برای موتور ضرر فوری ندارد؛ یعنی اگر بهطور موقت مجبور شوید چند صد سیسی روغن 10W-40 را با روغن 5W-30 ترکیب کنید، احتمال آسیب جدی وجود ندارد.
اما مشکل اصلی در تأثیر بلندمدت روی عملکرد و کیفیت روانکاری است.
وقتی دو روغن با ویسکوزیته متفاوت را ترکیب میکنید، نتیجه نهایی دقیقاً میانگینی از آن دو نیست. بهدلیل تفاوت در افزودنیها، پایههای شیمیایی و ترکیبات، ممکن است تعادل شیمیایی بهم بخورد و:
-
خاصیت ضد سایش و ضد خوردگی کاهش یابد،
-
توان شستوشوی موتور از رسوبات کم شود،
-
پایداری حرارتی و عملکرد در دمای بالا افت کند،
-
و در درازمدت موجب افزایش مصرف سوخت یا کاهش عمر موتور گردد.
ترکیب روغنهای معدنی، نیمهسنتتیک و تمامسنتتیک
یکی از مهمترین موارد هنگام ترکیب روغنها، نوع پایهی روغن است. روغنها معمولاً به سه دسته تقسیم میشوند:
-
معدنی (Mineral): حاصل پالایش مستقیم نفت خام، با قیمت پایینتر ولی عمر کمتر.
-
نیمهسنتتیک (Semi-Synthetic): ترکیبی از روغن معدنی و سنتتیک برای تعادل میان قیمت و کیفیت.
-
تمامسنتتیک (Fully Synthetic): تولید شده در فرآیندهای شیمیایی پیشرفته، با مقاومت بالا در برابر حرارت و اکسیداسیون.
مخلوط کردن روغنهای با پایههای متفاوت توصیه نمیشود، زیرا افزودنیها ممکن است با هم ناسازگار باشند.
بهطور مثال، ترکیب روغن سنتتیک 5W-30 با روغن معدنی 20W-50 میتواند باعث تشکیل لجن (Sludge) یا تهنشین شدن مواد افزودنی شود.
چه زمانی ترکیب دو روغن مجاز است؟
در برخی شرایط اضطراری، میتوان از ترکیب روغنها استفاده کرد:
-
وقتی در جاده هستید و فقط به مقدار کمی روغن برای رساندن سطح نیاز دارید.
-
زمانی که هر دو روغن از یک برند معتبر و از لحاظ پایه (مثلاً هر دو سنتتیک) مشابه هستند.
-
در شرایطی که تفاوت ویسکوزیته خیلی زیاد نباشد (مثل ترکیب 5W-30 با 10W-30).
در این حالت، موتور آسیبی نخواهد دید، اما بهتر است در اولین فرصت روغن بهطور کامل تعویض شود تا تعادل شیمیایی و عملکرد روانکاری به حالت ایدهآل بازگردد.
ترکیب برندهای مختلف روغن موتور
حتی اگر ویسکوزیته دو روغن یکسان باشد، ترکیب برندهای مختلف باز هم میتواند ریسک داشته باشد.
دلیلش این است که شرکتهای تولیدکننده از فرمولهای اختصاصی افزودنیها استفاده میکنند؛ افزودنیهایی مانند:
-
ضدکف (Anti-Foam)
-
پاککنندهها (Detergents)
-
ضدسایش (Anti-Wear)
-
مهارکننده اکسیداسیون
این ترکیبات ممکن است در تعامل با یکدیگر واکنش منفی نشان دهند. به همین دلیل توصیه میشود همیشه از یک برند و نوع مشخص روغن استفاده کنید و در هر سرویس، مخزن را کاملاً تخلیه کرده و سپس روغن تازه بریزید.
تأثیر ترکیب روغنها بر گارانتی خودرو
در خودروهای جدید، بهویژه مدلهایی که هنوز تحت گارانتی هستند، استفاده از روغن موتورهای غیراستاندارد یا ترکیبی ممکن است باعث لغو گارانتی شود.
شرکتهای خودروساز دقیقاً نوع و ویسکوزیته روغن مجاز را در دفترچه راهنما مشخص میکنند.
در صورت استفاده از ترکیبهای نامشخص، در صورت بروز خرابی موتور، کارخانه مسئولیتی نخواهد پذیرفت.
راهکار درست در شرایط اضطراری
اگر در شرایطی هستید که باید حتماً روغن اضافه کنید ولی نوع مشابه در دسترس نیست:
-
به دفترچه خودرو نگاه کنید تا ببینید چه بازهای از ویسکوزیته مجاز است (مثلاً 5W-30 تا 10W-40).
-
اگر گزینهی موجود در همان بازه است، مقدار کمی (حداکثر ۱۰ تا ۲۰٪ حجم کل) اضافه کنید.
-
پس از بازگشت از سفر یا دسترسی به مرکز خدمات، روغن را بهطور کامل تعویض نمایید.
نکته مهم درباره افزودنیهای روغن
برخی افراد تصور میکنند میتوانند با افزودن مواد افزودنی خاص، کیفیت روغن ترکیبی را جبران کنند.
اما در واقع، افزودنیهای متفرقه میتوانند اثر منفی بیشتری داشته باشند.
افزودنیها فقط باید توسط کارخانه تولیدکننده و طبق فرمول دقیق استفاده شوند، زیرا ترکیب نادرست ممکن است موجب تهنشینی، کاهش فشار روغن، یا گرفتگی فیلتر شود.
جمعبندی: ترکیب روغن با ویسکوزیتههای مختلف؛ بله یا خیر؟
در نهایت میتوان گفت:
-
در شرایط اضطراری: بله، میتوانید به مقدار محدود دو روغن با ویسکوزیته نزدیک را مخلوط کنید.
-
در شرایط عادی: خیر، این کار توصیه نمیشود. همیشه از یک برند و ویسکوزیته مطابق با دفترچه خودرو استفاده کنید.
-
در بلندمدت: ترکیب روغنهای مختلف میتواند باعث کاهش عملکرد، افزایش مصرف سوخت و آسیب به قطعات داخلی موتور شود.
بهترین تصمیم برای سلامت موتور، استفاده از روغن استاندارد، تعویض منظم، و پرهیز از ترکیبهای نامشخص است.
به یاد داشته باشید که هزینهی خرید یک روغن موتور باکیفیت، در مقایسه با هزینه تعمیر موتور، بسیار ناچیز است.
نتیجهگیری نهایی
مخلوط کردن روغن موتور با ویسکوزیتههای مختلف شاید در نگاه اول بیضرر به نظر برسد، اما در واقع یک راهحل موقتی و اضطراری است.
اگر به سلامت موتور خود اهمیت میدهید، همواره از روغن مناسب توصیهشده توسط سازنده خودرو استفاده کنید و در هر بار سرویس، کل روغن را تعویض نمایید.
در غیر این صورت، خطر تشکیل لجن، افزایش سایش، کاهش راندمان و حتی خرابی زودرس موتور در انتظار شما خواهد بود.