مقایسه کامل روغن موتور و روغن ترمز

در سیستم‌های پیچیده‌ی خودرو، مایعات مختلفی برای عملکرد صحیح اجزای مکانیکی استفاده می‌شوند. دو تا از مهم‌ترین آن‌ها روغن موتور و روغن ترمز هستند. اگرچه هر دو مایع نقش حیاتی در حفظ سلامت خودرو دارند، اما ماهیت، ترکیب شیمیایی و وظیفه‌ی آن‌ها کاملاً متفاوت است. در این مقاله به‌صورت کامل تفاوت‌های این دو روغن را بررسی می‌کنیم و به سؤالات متداول درباره‌ی نگهداری و تعویض آن‌ها پاسخ می‌دهیم.

---

۱. روغن موتور چیست و چه وظیفه‌ای دارد؟

روغن موتور یکی از اصلی‌ترین مایعات خودرو است که وظیفه‌ی روان‌سازی قطعات متحرک داخل موتور را بر عهده دارد. در موتورهای احتراق داخلی، پیستون‌ها، سوپاپ‌ها، میل‌لنگ و یاتاقان‌ها در معرض اصطکاک و دمای بالا قرار دارند. در صورت نبود روان‌کاری مناسب، سایش فلزها باعث خرابی سریع موتور می‌شود.

وظایف اصلی روغن موتور

1. روان‌کاری (Lubrication): کاهش اصطکاک بین قطعات متحرک موتور.

2. خنک‌کنندگی: جذب و انتقال حرارت از بخش‌های داغ موتور به کارتر.

3. تمیزکنندگی: جمع‌آوری ذرات کربن، براده فلز و ناخالصی‌ها.

4. آب‌بندی (Sealing): پر کردن فضای میان پیستون و سیلندر برای حفظ تراکم.

5. جلوگیری از خوردگی: ایجاد لایه‌ای محافظ در برابر زنگ‌زدگی و اکسیداسیون.

ترکیبات روغن موتور

روغن موتور معمولاً از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود:

• روغن پایه (Base Oil): حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد ترکیب کل روغن را تشکیل می‌دهد. این بخش می‌تواند معدنی، سنتتیک یا نیمه‌سنتتیک باشد.

• افزودنی‌ها (Additives): ترکیباتی برای بهبود خاصیت ضد اکسیداسیون، پاک‌کنندگی، ضد خوردگی و کنترل دما.

---

۲. روغن ترمز چیست و چه کاربردی دارد؟

روغن ترمز یا مایع ترمز (Brake Fluid) مایعی هیدرولیکی است که برای انتقال نیرو در سیستم ترمز استفاده می‌شود. برخلاف روغن موتور که نقش روان‌کننده دارد، روغن ترمز باید نیروی واردشده از پدال را بدون فشرده شدن به لنت‌ها و کالیپرها منتقل کند تا خودرو به سرعت متوقف شود.

وظایف روغن ترمز

1. انتقال نیرو: تبدیل فشار مکانیکی پدال ترمز به فشار هیدرولیکی.

2. تحمل دمای بالا: در هنگام ترمزگیری شدید، دمای لنت‌ها ممکن است تا بیش از ۲۰۰ درجه سانتی‌گراد برسد. روغن ترمز باید در این دما بدون تبخیر کار کند.

3. جلوگیری از خوردگی: محافظت از قطعات فلزی مانند پیستون، سیلندر و خطوط ترمز.

4. پایداری شیمیایی: مقاومت در برابر جذب رطوبت و اکسیداسیون.

انواع روغن ترمز

مایع ترمز معمولاً بر اساس استاندارد DOT (Department of Transportation) تقسیم‌بندی می‌شود:

• DOT 3: پایه گلیکولی، نقطه جوش پایین‌تر، مناسب خودروهای معمولی.

• DOT 4: رایج‌ترین نوع در خودروهای امروزی با نقطه جوش بالاتر.

• DOT 5: بر پایه سیلیکون، غیرقابل ترکیب با DOT 3 و 4، مناسب خودروهای خاص.

• DOT 5.1: پایه گلیکولی با نقطه جوش بالا و ویسکوزیته پایین.

---

۳. تفاوت‌های اصلی روغن موتور و روغن ترمز

---

۴. چرا نمی‌توان از روغن موتور به جای روغن ترمز استفاده کرد؟

برخی افراد ممکن است تصور کنند چون هر دو “روغن” هستند، می‌توان در مواقع اضطراری از یکی به جای دیگری استفاده کرد. این یک اشتباه خطرناک است.
دلیل آن تفاوت بنیادین در خواص فیزیکی و شیمیایی این دو مایع است.

دلایل اصلی ممنوعیت جایگزینی:

1. روغن موتور خاصیت هیدرولیکی ندارد. فشرده می‌شود و نمی‌تواند فشار را به درستی منتقل کند.

2. دمای کاری روغن موتور پایین‌تر است. در سیستم ترمز به سرعت می‌سوزد و تبخیر می‌شود.

3. روغن موتور باعث خرابی واشرها و اورینگ‌های سیستم ترمز می‌شود. زیرا مواد لاستیکی ترمز فقط با ترکیب شیمیایی خاص روغن ترمز سازگار هستند.

4. خطر از کار افتادن کامل ترمز و بروز حادثه وجود دارد.

بنابراین در هیچ شرایطی نباید از روغن موتور به عنوان جایگزین روغن ترمز استفاده کرد.

---

۵. نقش دما در عملکرد روغن‌ها

هر دو روغن موتور و ترمز در برابر گرما باید عملکرد پایداری داشته باشند، اما نوع واکنش آن‌ها متفاوت است.

• روغن موتور در دمای بالا غلیظی خود را از دست می‌دهد و ممکن است به‌سرعت بسوزد یا اکسید شود. به همین دلیل استانداردهایی مثل SAE 5W-30 یا 10W-40 برای کنترل ویسکوزیته در دماهای مختلف تعریف شده‌اند.

• روغن ترمز باید حتی در دمای بسیار بالا (۲۵۰ تا ۳۰۰ درجه) تبخیر نشود، زیرا وجود حباب بخار در مدار ترمز منجر به کاهش فشار و “سُر خوردن پدال” می‌شود.

---

۶. نکات مهم در نگهداری روغن موتور

1. تعویض منظم: طبق دفترچه راهنمای خودرو یا هر ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ کیلومتر.

2. بررسی سطح روغن: حداقل هر دو هفته یک‌بار با گیج اندازه‌گیری.

3. استفاده از فیلتر روغن مناسب: فیلتر کثیف می‌تواند باعث آلودگی مجدد روغن شود.

4. انتخاب روغن بر اساس استاندارد SAE و API.

5. توجه به رنگ روغن: اگر بیش از حد تیره یا غلیظ شده باشد، باید تعویض گردد.

---

۷. نکات نگهداری و تعویض روغن ترمز

1. تعویض دوره‌ای هر ۲ تا ۳ سال یا ۴۰ هزار کیلومتر.

2. عدم باز ماندن درپوش مخزن روغن ترمز: چون روغن ترمز رطوبت را از هوا جذب می‌کند.

3. عدم مخلوط‌کردن DOTهای مختلف. مگر سازنده اجازه داده باشد.

4. بررسی سطح روغن ترمز: کاهش سطح ممکن است نشانگر نشتی در سیستم باشد.

5. عدم استفاده از روغن کهنه یا باز شده. چون خاصیت ضدجوش خود را از دست می‌دهد.

---

۸. مقایسه هزینه و اهمیت تعویض

از نظر هزینه، روغن موتور معمولاً گران‌تر است و حجم بیشتری نیاز دارد (۳ تا ۵ لیتر در هر تعویض)، در حالی که روغن ترمز کمتر از یک لیتر نیاز دارد.
اما از نظر ایمنی، روغن ترمز اهمیت بسیار بیشتری دارد. خرابی ترمز حتی در یک لحظه می‌تواند منجر به حادثه‌ی جبران‌ناپذیر شود.

---

۹. تفاوت در رنگ، بو و بافت

---

۱۰. سؤالات متداول (FAQ)

❓ آیا می‌توان روغن ترمز را با آب یا مایع دیگر ترکیب کرد؟

خیر. آب باعث کاهش نقطه جوش روغن ترمز و ایجاد بخار در سیستم می‌شود. ترکیب با هر مایع دیگری خطرناک است.

❓ اگر روغن ترمز کم شود چه اتفاقی می‌افتد؟

ترمز نرم می‌شود یا پدال تا انتها پایین می‌رود. این حالت ممکن است نشانه‌ی نشتی در مدار باشد و باید سریعاً بررسی شود.

❓ روغن موتور چه زمانی باید تعویض شود؟

بسته به نوع روغن و شرایط رانندگی بین ۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ کیلومتر. در خودروهای مدرن با روغن سنتتیک، حتی تا ۱۵۰۰۰ کیلومتر نیز قابل استفاده است.

❓ اگر روغن موتور در سیستم ترمز ریخته شود چه کنیم؟

سیستم باید کاملاً تخلیه و شست‌وشو شود. در غیر این صورت واشرها آسیب دیده و عملکرد ترمز مختل می‌شود.

---

۱۱. جمع‌بندی نهایی

اگر بخواهیم خلاصه بگوییم:

• روغن موتور برای روان‌کاری و خنک کردن موتور طراحی شده است.

• روغن ترمز برای انتقال نیرو در سیستم ترمز و تحمل فشار و دمای بالا به کار می‌رود.

• استفاده‌ی نادرست از هرکدام، به‌ویژه در سیستم ترمز، خطرناک و غیرقابل جبران است.

• نگهداری منظم و تعویض به‌موقع هر دو روغن باعث افزایش عمر خودرو و ایمنی شما در جاده می‌شود.